Πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος για το Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα "Αρχαιολογία της Ανατολικής Μεσογείου: Ελλάδα, Αίγυπτος, Εγγύς Ανατολή" (ακαδημαϊκό έτος 2015-2016)

Εκ μέρους της Γραμματείας του ΠΜΣ "Αρχαιολογία της Ανατολικής Μεσογείου: Ελλάδα, Αίγυπτος, Εγγύς Ανατολή", σάς κοινοποιώ την ακόλουθη ανακοίνωση:


 ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

"Με χαρά σας ενημερώνουμε  για τη δημοσίευση της Πρόσκλησης Εκδήλωσης Ενδιαφέροντος ακαδημαϊκού έτους 2015-2016 του νέου καινοτόμου Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών Αρχαιολογία της Ανατολικής Μεσογείου: Ελλάδα, Αίγυπτος, Εγγύς Ανατολή, του Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου.

Σας προσκαλούμε να ενημερωθείτε αναλυτικά για το αντικείμενο, τους στόχους, το πρόγραμμα σπουδών, την αίτηση συμμετοχής και τα λοιπά στοιχεία του προγράμματός μας στη σελίδα μας
https://aegean.academia.edu/PostgraduateProgrammeArchaeologyoftheAncientEasternMediterraneanGreeceEgyptNearEast,
και να γίνετε μέλος την νέας ακαδημαϊκής μας κοινότητας!"

Μαρία Τσαμούρη
Γραμματεία ΠΜΣ "Αρχαιολογία Ανατολικής Μεσογείου: Ελλάδα, Αίγυπτος, Εγγύς Ανατολή"
Πανεπιστήμιο Αιγαίου
Κτίριο "Δήμητρα", Λεωφ. Ρόδου-Καλλιθέας, 85100 Ρόδος
Τ: 22410 99340, 6973683784 | Email: rhodes_pms_eastarch@aegean.gr

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Πληροφορίες για το νέο, καινοτόμο ΠΜΣ έχουν επίσης αναρτηθεί στην ιστοσελίδα του Τμήματος Μσογειακών Σπουδών και στον ιστότοπο της Αιγυπτολογικής Ομάδας Έρευνας του Πανεπιστημίου Αιγαίου.  

Νέο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στην Αρχαιολογία της Ανατολικής Μεσογείου!

Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών (ΜΠΣ) για την «Αρχαιολογία της Ανατολικής Μεσογείου: Ελλάδα, Αίγυπτος, Εγγύς Ανατολή» υλοποιεί το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών, από το ακαδημαϊκό έτος 2014-2015. Το Πρόγραμμα απονέμει Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Ειδίκευσης (ΜΔΕ) στην «Αρχαιολογία της Ανατολικής Μεσογείου».

Στο ΠΜΣ γίνονται δεκτοί πτυχιούχοι του ιδίου τμήματος, όλων των τμημάτων που είναι συναφή με το γνωστικό αντικείμενο των ανθρωπιστικών, παιδαγωγικών, κοινωνικών και πολιτικών επιστημών των Πανεπιστημίων της ημεδαπής ή σχετικών αναγνωρισμένων ομοταγών Ιδρυμάτων της αλλοδαπής, καθώς και πτυχιούχοι Τμημάτων ΤΕΙ συναφούς γνωστικού αντικειμένου. Ο αριθμός εισακτέων κατ’ έτος ορίζεται κατ’ ανώτατο όριο σε 30 μεταπτυχιακούς φοιτητές.

Η χρονική διάρκεια για την απονομή του ΜΔΕ ορίζεται σε τρία εξάμηνα. Το πρόγραμμα υλοποιείται με πρότυπες μορφές εκπαίδευσης που συνδυάζουν: α) δια ζώσης μαθήματα/συναντήσεις μία φορά το μήνα) και β) πρότυπες (ηλεκτρονικές) διαδικασίες εκπαίδευσης/μάθησης από απόσταση.

Καταληκτική ημερομηνία υποβολής δικαιολογητικών: 19 Σεπτεμβρίου 2014.

Για περισσότερες πληροφορίες και εγγραφές, επισκεφτείτε την ιστοσελίδα του Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών, ή στείλτε τα ερωτήματά σας στην ηλεκτρονική διεύθυνση Rhodes_PMS_EastArch@aegean.gr.

Τηλέφωνα επικοινωνίας: 22410 99340-1, 22410 99338, 6944945907 και 6945556253 (καθημερινά, 10:00-13:00).

Workshop: Defining "foreignness" in the Early Iron Age Mediterranean - Northwestern University, Chicago, 9 May 2014

NORTHWESTERN UNIVERSITY
Department of Art History
DEFINING “FOREIGNNESS”
IN THE EARLY IRON AGE MEDITERRANEAN

May 9, 2014, Norhtwestern University, Library Forum Room

Organized by Ann C. Gunter

Bertha and Max Dressler Professor in the Humanities

SPEAKERS

• Catherine Saint-Pierre Hoffmann (Anthropologie et Histoire des Mondes Antiques[ANHIMA], University of Paris I): "Greek sancturies and the question of the "oriental" presence".
• Panagiotis Kousoulis (Department of Mediterranean Studies, University of the Aegean): "Defining "egyptianisation" and "orientalisation" in the religious motifs and popular beliefs of Archaic Greece: the case of Aegyptiaka reconsidered".
• Carolina López-Ruiz (Department of Classics, The Ohio State University): "Indegenious and Pheonician identities in the western Mediterranean: the case of Tartessos".

RESPONDENTS

• Johannes Haubold (Classics and Ancient History, Durham University)
• Erik von Dongen (Department of Modern Languages and Classics,Saint Mary's University, and Administrator and Editor,Melammu Project Website and Database)
• Persis Berlekamp (Department of Art History, University of Chicago)

This event is made possible by the generous support of the Myers Foundations and the Department of Art History.


For more information, click here.

Journal of Ancient Egyptian Interconnections - vol. 6.1: Egypt - Nubia

 

From: Richard Wilkinson, JAEI@egypt.arizona.edu

The Editors of the /Journal of Ancient Egyptian Interconnections/ are pleased to announce the publication of /JAEI/ 6:1.

This fascicle of the journal is a specially themed issue, guest edited by S. Smith, on interconnections between Egypt and NUBIA.

The Table of Contents is available online at: https://journals.uair.arizona.edu/index.php/jaei/

Contributions to /JAEI/ 5:2 include:

AT THE BORDER BETWEEN EGYPT AND NUBIA SKELETAL
MATERIAL FROM EL-HESA CEMETERY 2
Vincent Francigny, Alex de Voogt, Joanna Kahn, William
Harcourt-Smith, American Museum of Natural History

PERIPATETIC NOMADS ALONG THE NILE:UNFOLDING
THE NUBIAN PAN-GRAVE CULTURE OF THE SECOND
INTERMEDIATE PERIOD
Maria Carmela Gatto, Yale University

TIRHAKAH, KING OF KUSH AND SENNACHERIB
Dan’el Kahn, University of Haifa

EDITORIAL ESSAY: NUBIA, COMING OUT OF THE SHADOW
OF EGYPT
Stuart Tyson Smith, University of California, Santa Barbara

CREATING AND RE-SHAPING EGYPT IN KUSH: RESPONSES
AT AMARA WEST
Neal Spencer, British Museum

SOME GEOGRAPHICAL AND POLITICAL ASPECTS TO
RELATIONS BETWEEN EGYPT AND NUBIA IN C-GROUP
AND KERMA TIMES, CA. 2500 – 1500 B.C.
Bruce Beyer Williams, University of Chicago

THE CHRONOLOGY AND ATTRIBUTION OF ROYAL
PYRAMIDS AT MEROE AND GEBEL BARKAL: BEG N 8,
BEG N 12, BAR 5 AND BAR 2
Janice W. Yellin, Babson College

JEA Editor-in-Chief - expressions of interest sought

The Journal of Egyptian Archaeology has been the flagship publication of the Egypt Exploration Society since its inauguration in 1914. As the Journal approaches its 100th issue The Trustees are seeking to appoint a new Editor-in-Chief to ensure it remains at the forefront of publishing in Egyptology and Egyptian archaeology whilst meeting the challenges posed by open-access and the transition to a mixed print and digital environment.

 

The successful candidate will be an Egyptologist with a strong background in a broad range of Egyptological and archaeological topics, a proven track-record of producing high-quality research, and appropriate publishing or editing experience. The role will include:

 

-- Checking that submissions are suitable for JEA

-- Arranging for peer review via two academic referees, one or both of whom may be drawn from the Editorial Board

-- Evaluating peer reviewers' reports, and, in consultation with the Editorial Board where appropriate, making the decision as to whether or not to publish based on their advice

-- Relaying the decision and advice to the contributor

-- Liaising with the editors of the Society's other publications to ensure co-ordination across the full range of titles and series

 

At the outset the new Editor-in-Chief will also, with the Society's Director, assemble an international Editorial Board of scholars, to provide the necessary expertise across the full range of specialisms

within Egyptology. The Society plans to review the Journal's editorial policy alongside that of its other publications during 2014 to ensure that it can maintain its leading role in Egyptological and archaeological scholarship for many years to come, and the successful candidate will be expected to play a guiding role in this.

 

The Editor-in-Chief will report to the Society's Director and will be paid an honorarium of c. £3-5,000 per volume.

 

Potential candidates are invited to submit an expression of interest to the Director, Dr Chris Naunton, by e-mail (chris.naunton@ees.ac.uk), no later than 12pm (BST) on Friday 18 October.

 

For further information about the Journal please see

http://www.ees.ac.uk/publications/journal-egyptian-archaeology.html

Source: EEF

New Karnak Hypostyle Hall Project Website

I received the following information from Dr. Peter Brand (University of Memphis) regarding the new website for the Karnak Hypostyle Hall Project:

The Karnak Hypostyle Hall Project is pleased to announce the launch of its new website at:

http://www.memphis.edu/hypostyle/

The new site includes hundreds of photos and is packed with new content:

> Illustrated features on the function and meaning of the Great Hypostyle Hall, its decoration and the sacred rites conducted in it.

> HTML and PDF versions of all our field reports from 1992 to 2011: http://www.memphis.edu/hypostyle/field_reports.htm

> In-depth virtual tour of the Great Hypostyle Hall and all its architectural components: http://www.memphis.edu/hypostyle/tour.htm  

> A gallery of high resolution photographs of the war scenes of Sety I on the north exterior wall of the Hall: http://www.memphis.edu/hypostyle/sety_1_war_scenes_gallery.php  

> PDF version of our translation and commentary on the interior wall scenes published in H. H. Nelson’s The Great Hypostyle Hall at Karnak, volume I, part 1, The Wall Reliefs, Oriental Institute Publications Vol. 107 (Chicago, 1981): http://www.memphis.edu/hypostyle/interior_wall_scenes.php  

During the coming months and years we will continue to expand this content to include translations, high-resolution photographs and facsimile drawings of all the hundreds of reliefs and inscriptions that cover every part of the building including its walls, 134 giant sandstone columns and even its roof.

The old website address (http://cassian.memphis.edu/history/hypostyle/) will now automatically take visitors to the new site.

If you are a webmaster we encourage you to link to our new site.

Dr. Peter J. Brand
Director, Karnak
Hypostyle Hall Project,
University of Memphis

Καινοτόμο διατμηματικό πρόγραμμα δια βίου μάθησης στην Αιγυπτιολογία!

Το Πανεπιστήμιο Αιγαίου και η Αιγυπτιολογική Ομάδα Έρευνας - University of the Aegean Egyptological Research Group (UAERG) αναγγέλλει την έναρξη από 1ης Οκτωβρίου εκπαιδευτικού προγράμματος δια βίου μάθησης στην Αιγυπτιολογία και τους πολιτισμούς του Αιγαίου με τίτλο «Αρχαία Αίγυπτος και Αιγαιακός Κόσμος: ιστορικές, αρχαιολογικές και εκπαιδευτικές προσεγγίσεις».

Πρόκειται για ένα καινοτόμο, διαπανεπιστημιακό και διαθεματικό πρόγραμμα επιμόρφωσης και εξειδίκευσης, το οποίο εστιάζει στην αρχαιολογία, την ιστορία, τις κοινωνικές και θρησκευτικές δομές της αρχαίας Αιγύπτου και του Αιγαιακού κόσμου, αναδεικνύοντας σημαίνοντα στοιχεία πολιτισμικής επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης. Το Πρόγραμμα ακολουθεί μεθοδολογία που υποστηρίζει την Ανοικτή και Εξ Αποστάσεως μάθηση. Η μελέτη πραγματοποιείται κυρίως ασύγχρονα και ατομικά στη βάση της αυτόνομης και ανεξάρτητης επεξεργασίας του εκπαιδευτικού υλικού. Επιπλέον, υποστηρίζεται η οργάνωση ομάδων εργασίας και μελέτης με τη δημιουργία «βημάτων συζήτησης» (discussion forums) για ασύγχρονη επικοινωνία ή «δωματίων συζητήσεων» (chat rooms) για συζήτηση σε πραγματικό χρόνο και ανταλλαγή απόψεων. Η επικοινωνία, η συμβουλευτική και η στήριξη των επιμορφούμενων γίνεται ηλεκτρονικά (ασύγχρονα και σύγχρονα), ανάλογα με τις εκάστοτε ανάγκες του προγράμματος.

Το Πρόγραμμα είναι διαρθρωμένο σε 3 Θεματικούς Κύκλους σπουδών και χαρακτηρίζεται από μεγάλη ελαστικότητα στην επιλογή των μαθημάτων, που μπορεί να περιλαμβάνει έναν ή περισσότερους κύκλους ή φυσικά ολόκληρο το πρόγραμμα.

• Πρώτος Θεματικός Κύκλος: «Ιστορικές-Αρχαιολογικές-Θρησκειολογικές προσεγγίσεις»
• Δεύτερος Θεματικός Κύκλος: «Εκπαιδευτικές προσεγγίσεις»
• Τρίτος Θεματικός Κύκλος: «Αιγυπτιακά Ιερογλυφικά»

Οι Καθηγητές που θα διδάξουν προέρχονται από τα ακόλουθα Πανεπιστήμια και Ερευνητικά Ινστιτούτα:

• Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Αιγαίου,
• Τμήμα Αιγυπτιολογίας, Πανεπιστήμιο Βόννης,
• Κέντρο Αιγυπτιολογίας και Μεσογειακής Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Swansea,
• Τμήμα Κλασικών και Μεσογειακών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Ιλινόις (Σικάγο),
• Τμήμα Ιστορίας, Πανεπιστήμιο Σακραμέντο,
• Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας,
• Τμήμα Θεολογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης,
• Τμήμα Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Πατρών,
• Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας Νοτίου Ελλάδας.

Τα δίδακτρα είναι συνάρτηση του θεματικού κύκλου που θα επιλέξει κανείς, και παρέχονται σχετικές διευκολύνσεις, λαμβάνοντας υπόψη την τρέχουσα οικονομική συγκυρία. Με την ολοκλήρωση της επιμόρφωσης, χορηγείται Πιστοποιητικό επιτυχούς παρακολούθησης με τη σφραγίδα του Πανεπιστημίου Αιγαίου, και με ρητή αναφορά στο συγκριμένο μαθησιακό περιεχόμενο και τη χρονική διάρκεια παρακολούθησης. Το Πιστοποιητικό αναγνωρίζεται ως ένα επιπλέον προσόν από φορείς και επιχειρήσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό, καθώς παρέχεται από ένα Πανεπιστήμιο με το κύρος του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Παράλληλα το Πανεπιστήμιο Αιγαίου έχει προβεί σε όλες τις απαραίτητες ενέργειες για την πιστοποίηση και τη μοριοδότηση φοίτησης στα επιμέρους προγράμματα από όλους τους αρμόδιους στην Ελλάδα φορείς.

Οι αιτήσεις συμμετοχής αποστέλλονται αποκλειστικά με ηλεκτρονικό ταχυδρομείο και πρέπει να περιλαμβάνουν αναλυτικά στοιχεία επικοινωνίας.

Για περισσότερες λεπτομέρειες για τους κύκλους σπουδών και τη διαδικασία εγγραφής, πατήστε στον ακόλουθο σύνδεσμο:
http://e-epimorfosi.aegean.gr/eastmed-program-home

Μπορείτε να κατεβάσετε τον Οδηγό Σπουδών για το ακαδημαϊκό έτος 2012-2013 από εδώ. 

Η ανοιχτή «γραμμή» της Κρήτης με τον Νότο

Της Ναννώς Μαρινάτου

(Department of Classics and Mediterranean Studies, University of Illinois, Chicago)

Γύρω στο 1991 ο Αυστριακός αρχαιολόγος Manfred Bietak, ανασκάπτοντας μια αιγυπτιακή πόλη στο δέλτα της Αιγύπτου, κοντά στο χωριό Tell el Dab’a, έφερε στο φως χιλιάδες κομμάτια μινωικών τοιχογραφιών, οι οποίες διακοσμούσαν ένα διπλό κτίριο, προφανώς το ανάκτορο της πόλης. Διαπίστωσε σιγά σιγά ότι τουλάχιστον δύο πτέρυγες του ανακτόρου αυτού είχαν φιλοτεχνηθεί από Μίνωες τεχνίτες και μάλιστα ότι οι τελευταίοι είχαν χρησιμοποιήσει την ιδιαίτερη μέθοδο κρητικής ζωγραφικής και το γνωστό κνωσιακό θεματολόγιο: ταυροκαθάπτες, λεοντάρια που κυνηγούν, γρύπες.

Γιατί μινωικές τοιχογραφίες στην Αίγυπτο; Το ερώτημα είναι ιστορικής σημασίας.

Ας σημειώσουμε το εξής ενδιαφέρον. Οι τοιχογραφίες τοποθετούνται στην εποχή Τουθμώσεως Γ΄, δηλαδή μετά το 1450, όταν ο εν λόγω φαραώ κάνει μεγάλες εκστρατείες στη Συρία. Τότε έχει προφανώς και ανάγκη ναυτικού για ανεφοδιασμό των στρατευμάτων του. Ο μοναδικός στόλος στο Αιγαίο, στον οποίο μπορεί να στραφεί, είναι ο μινωικός.

Στην Κρήτη, εν τω μεταξύ μεσουρανεί η Κνωσός: ξανακτίζεται το ανάκτορο και διακοσμείται εκ νέου με τοιχογραφίες, ενώ τα άλλα ανάκτορα εγκαταλείπονται μετά τη μεγάλη καταστροφή που προκάλεσε η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας (παρόλο που οι επιστήμονες διίστανται ως προς το θέμα της χρονολογίας της έκρηξης, οπωσδήποτε οι τοιχογραφίες της Tell el Dab’a πρέπει να τοποθετηθούν μετά την έκρηξη).

Αυτή η δεύτερη ακμή της Κνωσού οφείλεται ίσως σε αιγυπτιακή βοήθεια και εν πάση περιπτώσει στη μεγάλη πείρα του κρητικού ναυτικού, το οποίο επί εκατοντάδες χρόνια διακινούσε τα προϊόντα της Κρήτης στο Αιγαίο ασκώντας και έλεγχο της πειρατείας.

Αρα η συμμαχία μεταξύ αιγυπτιακής αυτοκρατορίας και κνωσιακής ναυτικής δυνάμεως είναι πολύ πιθανή. Ετσι λοιπόν μπορεί να εξηγηθεί η ύπαρξη μινωικών τοιχογραφιών στο δέλτα της Αιγύπτου. Στο ανάκτορο που βρήκε ο Bietak προφανώς είχε διαμερίσματα κάποιος στρατηγός ή ναύαρχος των Κεφτιού (αρχαία αιγυπτιακή ονομασία των Μινωιτών). Ισως δε να ήταν ο διπλωματικός αντιπρόσωπος του ίδιου του Κνώσιου βασιλέως.

Πηγή: Καθημερινή (19/2/2011)

Το πυραμιδικό ρομπότ ξανά σε δράση!

Ένα ρομπότ θα διεισδύσει στα άδυτα της Μεγάλης Πυραμίδας του Χέοπος στο οροπέδιο της Γκίζα για να ανακαλύψει τα μυστικά που κρύβει επιμελώς εδώ και 4500 χρόνια. Η ομάδα ρομποτικής στο Πανεπιστήμιο του Λιντς της Αγγλίας συνεργάζεται με το Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου για να κατασκευάσει το μηχάνημα με σκοπό να ανοίξει δύο πόρτες που οδηγούν στο θάλαμο της βασίλισσας. Αυτές παραμένουν κλειδωμένες για χιλιάδες χρόνια χωρίς κανείς να γνωρίζει τι κρύβουν πίσω τους. Η πυραμίδα χτίστηκε το 2650 π.Χ. και είναι το μοναδικό από τα θαύματα το αρχαίου κόσμου που παραμένει σχεδόν ανέπαφο από τον χρόνο.

Στην καρδιά της πυραμίδας βρίσκονται δύο αίθουσες, του βασιλιά και της βασίλισσας. Στο εσωτερικό του θαλάμου του βασιλιά, δύο αεραγωγοί σε γωνία 45 μοιρών οδηγούν στην έξοδο του μνημείου. Οι αρχαιολόγοι πιστεύουν πως χτίστηκαν για να οδηγήσουν το πνεύμα του Φαραώ στα ουράνια πεδία, ώστε να πάρει τη θέση που του αρμόζει ανάμεσα στα αστέρια.

Στο θάλαμο της βασίλισσας ανακαλύφθηκαν άλλοι δύο αεραγωγοί το 1872, οι οποίοι όμως δεν οδηγούν στην έξοδο. Κανείς δε γνωρίζει τη χρησιμότητά τους. Το 1992, οι αρχαιολόγοι με τη βοήθεια μιας κάμερας ανακάλυψαν ότι στο ένα άκρο του νότιου αεραγωγού, ύστερα από 60 μέτρα, βρίσκεται μία πόρτα με δύο χάλκινα πόμολα. Το 2002 τρύπησαν την πόρτα για να ανακαλύψουν ότι 20 εκατοστά πιο πέρα βρίσκεται μια δεύτερη πόρτα. "Η δεύτερη πόρτα είναι διαφορετική . Μοιάζει σαν να κρύβει κάτι", λέει ο Ζάχι Χαουάς, επικεφαλής του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου και της αποστολής. Ο βόρειος αεραγωγός αλλάζει κατεύθυνση ύστερα από 18 μέτρα, αλλά έπειτα από 60 μέτρα μπλοκάρεται κι αυτός από μια παρόμοια πόρτα.

Οι τεχνικοί του Πανεπιστημίου του Λιντς έχουν σχεδόν τελειώσει το ρομπότ, το οποίο ελπίζουν πως θα φθάσει μέχρι το τέρμα του αεραγωγού τρυπώντας τις κλειδωμένες πόρτες. "Δουλεύουμε για αυτό το σκοπό πέντε χρόνια", λέει στην Independent o Ρόμπερτ Ρίτσαρντσον, μηχανολόγος ηλεκτρολόγος. "Δουλειά μας είναι να βρούμε στοιχεία που θα βοηθήσουν τους ειδικούς. Θέλουμε να δούμε το πάχος της πόρτας για να τρυπήσουμε. Θα στείλουμε το ρομπότ στην πυραμίδα πριν από το τέλος του χρόνου. Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί για να μην προκαλέσουμε ζημιά στο μνημείο".

Πηγές: ΤΑ ΝΕΑ (13-15 Αυγούστου 2010), Independent

Νέες ανακλύψεις στο Λαχούν

Μία από τις μούμιες που ήρθαν στο φως στις ανασκαφές στο Λαχούν

(© Δρ. Abdel Rahman El-Aydi, SCA)

Αιγυπτιακή αποστολή με επικεφαλής τον Δρ. Abdel Rahman El-Aydi από το Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου έφερε στο φως 46 τάφους στο Λαχούν, 100 χιλ. νότια του Καιρου. Οι 14 εξ΄ αυτών ανήκουν σε αρχαϊκό νεκροταφείο (1η και 2η Δυναστεία, περ. 2750-2649), 31 σε νεκροταφείο του Μέσου Βασιλείου (11η και 12η Δυναστεία, περ. 2030-1840 π.Χ.), ενώ βρέθηκε και ένα ασύλητος τάφος της 18ης Δυναστείας (Νέο Βασίλειο, περ. 1550-1295 π.Χ.), ο οποίος περιείχε 12 ξύλινες σαρκοφάγους με πολύ καλά διατηρημένες μούμιες στο εσωτερικό τους. Τα ταριχευμένα σώματα ήταν καλυμμένα με λινό ύφασμα και έφεραν διακοσμητικά μοτίβα από το Βιβλίο των Νεκρών.

Στο δελτίο τύπου αναφέρεται, επίσης, ότι η αιγυπτιακή αποστολή ανακάλυψε μια μεγάλη συλλογή από πήλινα αγγεία στις τέσσερις γωνίες των θεμελιώσεων του παρακείμενου πυραμιδικού ναού του Σεσώστρη Β΄. Η τελευταία αυτή αναφορά, ωστόσο, κρίνεται αρκετά περίεργη, αφού ο παρακείμενος χώρος του πυραμιδικού συνόλου του συγκεκριμένου Φαραώ διερευνάται από Ουγγρική αρχαιολογική αποστολή ήδη από το 2008, ενώ τα ευρήματα στα οποία αναφέρεται το δετλίο τύπου του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων ήρθαν στο φως το Νοέμβριο του 2009! Υπάρχει, μάλιστα, σχετική επιστημονική ανακοίνωση του επικεφαλής αρχαιολόγου, Δρ. Zoltan Horvath, στο διεθνές συνέδριο Art and Society που πραγματοποιήθηκε στις αρχές Μαΐου στη Βουδαπέστη!

Πηγές: http://www.drhawass.com/ / EEF

Ανακαλύφθηκε τάφος της εποχής των Ραμσιδών στη Βόρεια Αίγυπτο!

© Supreme Council of Antiquities

Η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε για πρώτη φορά στο φως ιδιωτικό τάφο της εποχής των Ραμσιδών στην περιοχή Tell el-Maskhuta της επαρχίας Ismailia στο Δέλτα του Νείλου. Σύμφωνα με το σχετικό δελτίο τύπου που εξεδόθηκε χθες από το Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου και παρουσιάζεται στην επίσημη ιστοσελίδα του Δρ. Zahi Hawass, ο τάφος ανήκει στον Κεναμών, αρχιγραμματέα και προϊστάμενο των βασιλικών αρχείων κατά τη 19η Δυναστεία (περ. 1315-1201 π.Χ.). Είναι πλινθόκτιστος και αποτελείται από ένα κυβωτιόσχημο θάλαμο με λίθινη, θολωτή καμαροσκέπαστη οροφή και ένα βαθύ, ορθογώνιο φρέαρ. Στο εσωτερικό του βρέθηκε η διακοσμημένη, ενεπίγραφη σαρκοφάγος του Κεναμών. Ο τάφος φέρει πλούσια διακόσμηση, χαρακτηριστική της περιόδου, με σκηνές που απεικονίζουν τον Κεναμών και τη γυναίκα του Ίσιδα—η οποία, σύμφωνα με τους συνοδευτικούς τίτλους, φέρεται να ήταν ιερή αοιδός στην υπηρεσία του θεού Ατούμ—, νεκρικές παραστάσεις και κείμενα από την επωδή 125 της Βίβλου των Νεκρών, θεολογικές σκηνές με τη θεά Αθώρ ως αναδυόμενη από τους παπύρους του Δέλτα ιερή αγελάδα και του τέσσερις γιους του θεού Ώρου, καθώς και μια πομπή από γυναίκες θρηνωδούς.

Σύμφωνα με το Zahi Hawass, ο τάφος του Κεναμών αποτελεί τον πρώτο τάφο της εποχής των Ραμσιδών που ανακαλύπτεται στό Δέλτα του Νείλου. Βρέθηκαν, επίσης, μια ενεπίγραφη στήλη από ασβεστόλιθο—απεικονίζει το θεό Σήθ ενώπιον ενός ηγεμόνα της 19ης Δυναστείας που όμως δεν κατονομάζεται—, στην οποία γίνεται αναφορά στην πρωτεύουσα των Υξώς, Άβαρη (Tell el-Daba), υποδηλώνοτας κατά αυτόν τον τρόπο τη στενή σχέση που πρέπει να υπήρχε μεταξύ των δύο περιοχών, καθώς και μια ομάδα από 25 τάφους της Ελληνορωμαϊκής περιόδου.

Η συγκεκριμένη ανακάλυψη είναι πολύ σημαντική γιατί ρίχνει φως στην ιστορία, γεωγραφία και γεωπολιτικό ρόλο της συγκεκριμένης περιοχής του Δέλτα, καθώς και στις σχέσεις που αναπτύχθηκαν με τα ανατολικά σύνορα της Αιγύπτου κατά τη διάρκεια της πολύ σημαντικής αυτής περιόδου.

Για περισσότερες πληροφορίες και σχετικές φωτογραφίες, κάντε κλικ εδώ (drhawass.com) και εδώ (Heritage Key).

Πηγές: drhawass.com/Heritage Key.com

Στο φως Ελληνορωμαϊκοί τάφοι στην όαση Bahariya

© Supreme Council of Antiquities

Αιγύπτιοι αρχαιολόγοι από το Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου με επικεφαλής τον Δρ. Mahmoud Affifi, προϊστάμενο αρχαιοτήτων στη νεκρόπολη της Γκίζα, ανακάλυψαν 14 τάφους της Ελληνορωμαϊκής περιόδου (3ος αι. π.Χ.) στην περιοχή Ain El-Zawya στην Bahariya όαση. Οι τάφοι είναι λαξευτοί με ιδιαίτερη αρχιτεκτονική διαρύθμιση: μεγάλη κατωφερική κλίμακα εισόδου και διάδρομο που καταλήγει σε ορθογώνιο νεκρικό θάλαμο με μασταμπά-κατασκευές στην κάθε γωνία, οι οποίες πιθανόν να χρησίμευαν για την καύση νεκρών. Οι έρευνες έφεραν στο φως τέσσερις ανθρωπόμορφες νεκρικές προσωπίδες, ένα χρυσό σπάραγμα διακοσμημένο με τους τέσσερις γιους του θεού Ώρου, νομίσματα και γυάλινα αγγεία. Το σημαντικότερο έυρημα είναι μια γυναικεία μούμια ύψους 97 εκ., η οποία φέρει περίτεχνο Ρωμαϊκό χιτώνα και κοσμήματα. Η όαση Bahariya έγινε διάσημε το 1996, όταν ο Zahi Hawass και η ομάδα του ανακάλυψαν την περίφημη κοιλάδα με τις χρυσές μούμιες.

Για περισσότερες πληφορίες και φωτογραφίες, κάντε κλικ εδώ (Heritage Key) και εδώ (Discovery).

Πηγή: Heritage Key, Discovery

Ο χρωματοτρίπτης των Κυνών*

Τα πρωτόγλυφα που έχουν καταγραφεί στη βασιλική τελετουργική τέχνη— χρωματοτρίπτες, ελαφαντοστέινες λαβές τελετουργικών μαχαιριών και θριαμβικών ροπάλων, βασιλικά σκήπτρα—του τέλους της 4ης και των αρχών της 3ης χιλιετίας π.Χ. (Δυναστείες 0-2) εμφανίζουν όλα εκείνα τα στοιχεία που θα χαρακτηρίσουν την ιερογλυφική γραφή σε όλες τις περιόδους ανάπτυξής της: α. γραφήματα που συνδυάζουν φωνηματικά και σημασιογραφικά στοιχεία δημιουργώντας λέξεις με συγκεκριμένη σημασία και όχι γενικευμένο νόημα, όπως ήταν οι περιπτώσεις με τα σύμβολα και τα γραμμικά σχέδια στα αγγεία της Προδυναστικής κεραμικής· β. διάδραση λέξεων και εικόνων—γένεση της αρχής σύζευξης γραφής-τέχνης στην Αιγυπτιακή εικονογραφία· γ. υιοθέτηση της επικοινωνιακής δύναμης της πρωτο-γραφής από την πολιτική εξουσία και την άρχουσα τάξη. Τα ίδια τα μνημεία καταδεικνύουν μια στρατευμένη καλλιτεχνική παραγωγή μέσω της χρήσης συγκεκριμένων καλλιτεχνικών συμβάσεων: α. απόδοση της μορφής του τροπαιοφόρου βασιλιά σε μεγαλύτερη κλίμακα από τις συνοδευτικές μορφές, και ενδεδυμένου με όλα τα σύμβολα της εξουσίας (στέμμα, τελετουργικό ένδυμα και τεχνητό γένι, σκήπτρο)· β. παράλληλη καταδίκη των αντιπάλων—εχθρών της νέας πολιτική κατάστασης που αρχίζει να παγιώνεται στο υπό διαμόρφωση ενοποιημένο βασίλειο και, κατ’ επέκταση, της κοσμικής τάξης που αυτό εκπροσωπούσε—, οι οποίοι απεικονίζονται γυμνοί, σε μικρότερη κλίμακα και σε στάση υποταγής ενώπιον του Αιγυπτίου μονάρχη.

Μέσα σε αυτό το εκλεπτυσμένο σύστημα απεικόνισης της δύναμης και του κυρίαρχου ρόλου του Φαραώ τα πρωτόγλυφα μετέρχονται, όχι για να περιγράψουν τα τεκταινόμενα στις παραστάσεις αυτές, αλλά για να καταδείξουν τους πρωταγωνιστές τους—πρόσωπα ή πολιτικά κέντρα εξουσίας—επιβάλλοντας στη συνειδησιακή σφαίρα των Αιγυπτίων τη Φαραωνική μοναρχία ως τη μόνη και αδιαφιλονίκητη αρχή σε ένα ραγδαίως μεταβαλλόμενο πολιτικοκοινωνικό περιβάλλον, όπως αυτό της Αιγύπτου κατά την Πρωτοδυναστική περίοδο (Baines 1989, 476). Έτσι, ο συμβολισμός πρωτο-γραφής και συμβολικών εικονογραφικών παραδόσεων στα μνημεία αυτά μεταβάλλει μεταβάλει τις ιδιότητές τους, από χρηστικά εργαλεία καθημερινής χρήσης σε ισχυρά μέσα ιδεολογικού συμβολισμού και πολιτικής προπαγάνδας, χωρίς να αποκλείεται οι δύο αυτές χρήσεις να συμβαδίζουν ή ακόμα και να ενισχύουν η μία την άλλη.

Οι πρώτοι χρωματοτρίπτες εμφανίζονται στους προϊστορικούς οικισμούς Μερίμντα και ελ-Βαδάρι κατά τη διάρκεια του Νεολιθικού πολιτισμού Φαγιούμ Α΄, συνεχίζοντας την παράδοση των τετράγωνων λίθινων αντικειμένων από το Σουδάν και τη Νουβία (Kroeper 1996, 70). Η αρχική τους αποστολή ήταν καθαρά χρηστική: μίξη των χρωμάτων για τον καλλωπισμό και τη βαφή του προσώπου. Κατά την Προδυναστική περίοδο (Ναγκάντια Ι πολιτισμική φάση, περ. 3900-3650 π.Χ.) εμφανίζουν μια ποικιλία σχημάτων (ωοειδή, ρομβοειδή ή ζωόμορφα) και διακόσμησης (γραμμικά σχέδια, ζωόμορφες απεικονίσεις, κτλ.). Οι ζωόμορφες παλέτες θα αποτελέσουν τον πρόγονο των επονομαζόμενων τελετουργικών παλετών που θα κυριαρχήσουν σε όλο το δεύτερο μισό της 4ης χιλιετίας π.Χ. και την Αρχαϊκή περίοδο (Asselberghs 1961· Davis 1992).

Φυσικά, δε φέρουν όλοι οι χρωματοτρίπτες στοιχεία πρωτο-γραφής. Το γεγονός αυτό έχει οδηγήσει, αφενός μεν, σε μια ασφαλή διερεύνηση εξελικτικών σταδίων στον εννοιολογικό χαρακτήρα αυτών των μνημείων, αφετέρου δε, στην ιχνηλάτιση της γένεσης και ανάπτυξης του συλλαβογραφικού μηχανισμού (rebus) που αποτελεί το συνδετικό κρίκο εκονογραμμάτων και λογογραμμάτων στα πρώιμα στάδια ανάπτυξης της ιερογλυφικής γραφής (Κουσούλης 2010). Έτσι, η εικονογραφική σύνθεση στην πρόσθια πλευρά του χρωματοτρίπτη των τεσσάρων κυνών από την Ιεράκων Πόλη (Οξφόρδη, Ash. E.3924· Petrie 1953, 13, no. 46 & pl. F· Davis 1989, 141-46 & 1992, 75-92· Morenz 2004, 178-82), που αναπαριστά μια τσακαλοκέφαλη ανθρώπινη μορφή να παίζει φλάουτο ανάμεσα σε ένα σύνολο από άγρια και εξημερωμένα ζώα, μπορεί να εκληφθεί όχι μόνο ως μια απλή απεικόνιση της πλούσιας Αιγυπτιακή πανίδας, αλλά ως μια συμβολική, μη-γλωσσική λιτανεία εξύμνησης της υπό διαμόρφωση Φαραωνικής μοναρχίας, όπου συγκεκριμένα εικονογράμματα ερμηνεύονται ως οι πρώτες προσπάθειες χρήσης της συλλαβογραφικής αρχής (rebus).

Η παλέτα των κοινών έχει ύψος 42 εκ. και είναι κατασκευασμένη από σχιστόλιθο. Η ονομασία της προέρχεται από τις μορφές των τεσσάρων σκύλων, δύο σε κάθε πλευρά, που διαμορφώνουν το περίγραμμά της (για το συμβολικό ρόλο του κυνός στην προϊστορική και αρχαϊκή τέχνη, βλ. Baines 1993). Ήταν ανάμεσα στα αναθηματικά αντικείμενα που ανακαλύφθηκαν στον κεντρικό ναό της Ιεράκων Πόλης και πρέπει να προηγείται της πολιτικής ενοποίησης της Αιγύπτου, όπως αυτή προβάλλεται στη διακόσμηση του θριαμβικού σκήπτρου του βασιλικά ΣΚΟΡΠΙΟΥ Β΄ και του χρωματοτρίπτη του Ναρ-μέχερ (Δυναστεία 0). Εκτός από την υβριδική ανθρωπόμορφη μορφή στο κάτω δεξιό μέρος της παλέτας, η διακόσμηση περιλαμβάνει, από πάνω προς τα κάτω, πέντε ζεύγη άγριων ζώων—λιοντάρι με γαζέλα (δις), οφιοειδής πάνθηρας (η μορφή του οφιοειδούς πάνθηρα προέρχεται από τη Σουμεριακή παράδοση, αλλά ενσωματώθηκε στην Αιγυπτιακή εικονογραφία πολύ νωρίς) με αντιλόπη, λεοπάρδαλη με τράγο, γρύπας με αντιλόπη—, μια ύαινα, έναν ταύρο, μια καμηλοπάρδαλη και μια ίβιδα (για την ταυτοποίηση των ζώων, βλ. Osborn & Osbornova 1998, 2-3). Κάθε ένα από τα πέντε ζεύγη ζώων συμβολίζει τη δύναμη και κυριαρχία του ισχυρού (λιοντάρι, πάνθηρας, λεοπάρδαλη, γρύπας) έναντι του ασθενούς (γαζέλα, αντιλόπη, τράγος), ιδιότητες που ενισχύονται από τις κινήσεις τους στο χώρο: τα ισχυρά ζώα κινούνται από τα αριστερά προς τα δεξιά, ενώ τα ασθενή κατά την αντίθετη κατεύθυνση (Ennnbach 1996· Weigl 2001), με εξαίρεση το λιοντάρι στην άνω, δεξιά γωνία της παλέτας και τους δύο σκύλους στο μέσο. Οι αντίθετες κινήσεις των τριών τελευταίων ζώων δε μεταβάλλουν το χωρικό συμβολισμό της σύνθεσης, αλλά γίνονται για λόγους συμμετρίας (λιοντάρι) ή κάλυψης (σκύλοι) του κενού χώρου που θα δημιουργείτο στο μέσο της παλέτας. Επιπλέον, οι δύο ανεξάρτητοι σκύλοι συνδέονται με τα αντίστοιχα ζεύγη των τεσσάρων σκύλων που περιβάλλουν την παλέτα.

Ο αυλητής στο κάτω αριστερό μέρος της παράστασης είναι η μόνη ανθρώπινη μορφή σε μια κατά άλλα ζωοκρατούμενη εικονογραφική σύνθεση και, μολονότι στέκεται κάπως στο περιθώριο αυτής, φαίνεται να συνδέεται εννοιολογικά με τα γειτονικά του ζώα, την καμηλοπάρδαλη και τον ταύρο, τα οποία και ολοκληρώνουν τη διακόσμηση. Έχει κεφάλι και ουρά τσακαλιού με τονισμένο φαλλό. Εάν ο ταύρος εκληφθεί ως το αλληγορικό alter ego της δύναμης και εξουσιαστικής φύσης του Φαραώ, σύμφωνα με το μεταγενέστερο βασιλικό τίτλο kA-nxt ‘δυνατός/ένδοξος ταύρος’ (ο συγκεκριμένος τίτλος θα αποτελέσει αναπόσπαστο συστατικό του βασιλικού ονόματος από τη 18η Δυναστεία κ.ε., ενώ εμφανίζεται στο βασιλικό πρωτόκολλο ήδη από το Παλαιό Βασίλειο) και η καμηλοπάρδαλη αποδοθεί με το φωνόγραμμα sr ‘αξιωματούχος/ηγεμόνας’ (Gardiner 1964, sign-list Ε27), αντιπροσωπεύοντας εδώ μία από τις πρώτες προσπάθειες εφαρμογής της συλλαβογραφικής αρχής, τότε ο αυλητής μπορεί να θεωρηθεί ως ο εν δυνάμει τρίτος πόλος σε αυτήν την συμβολική αποτύπωση της δύναμης του Αιγυπτίου ηγεμόνα μέσω της χρήσης εικονογραφικών, μεταφορικών σχημάτων. Αντιπροσωπεύει το βασιλιά-ιερουργό αυτής της μη-γλωσσικής τελετουργικής αφήγησης, ο οποίος μετέρχεται για να διευκολύνει τον ακροατή/θεατή στην κατανόηση των δρωμένων σε αυτήν (contra Davis 1992, 77), δηλαδή στην εξόντωση των συμβολικά αποδοσμένων ως ζώων εχθρικών χαοτικών δυνάμεων. Το όνομα του βασιλιά ενδεχομένως να δηλώνεται από το εικονόγραμμα της στρουθοκαμήλου, που βρίσκεται σε περίοπτη θέση πάνω από δύο οφιοειδείς πάνθηρες στην πίσω πλευρά της παλέτας. Ας μη ξεχνάμε, ότι εικονογραμματικά σύμβολα ζώων χρησιμοποιούνται αρκετά συχνά στην Αρχαϊκή τέχνη για να ονοματίσουν συγκεκριμένους ηγεμόνες της Πρωτοδυναστικής και Αρχαϊκής Αιγύπτου, όπως λ.χ. ΣΚΟΡΠΙΟΣ, ΚΡΟΚΟΔΕΙΛΟΣ, ΟΦΙΣ, ΣΤΡΟΥΘΟΚΑΜΗΛΟΣ κτλ. Εντούτοις, μια ακριβής γενεαλογική καταγραφή των πρώιμων αυτών ηγεμόνων είναι δύσκολο να στοιχειοθετηθεί, λόγω της έλλειψης γραπτών πηγών (Morenz 2007, 23-5· 2004, 105-10· Κουσούλης 2010, κεφ. 2).

* [Απόσπασμα από το υπό έκδοση βιβλίο μου, Αιγυπτιακή Αρχαιολογία: Αρχιτεκτονική, Τέχνη, Κοινωνία. τ. 1: Απαρχές έως και το τέλος του Νέου Βασιλείου, Αθήνα: εκδ. Παπαζήσης, 2010]

Αναφορές:Asselberghs, H. (1961), Chaos en Beheersing: documenten uit het aeneolithisch Egypte, Leiden. Baines, J. (1989), ‘Communication and display: the integration of early Egyptian art and writing’, Antiquity 63, 471-82.
Baines, J. (1993), ‘Symbolic roles of canine figure on early monuments’, ArcheoNil 3, 57-74.
Davis, W. (1989), The Canonical Tradition in Egyptian Art, Cambridge.
Davis, W. (1992), Masking the Blow. The Scene of Representation in Late Prehistoric Egyptian Art, Berkeley/Los Angeles/Oxford.
Ennenbach, W. (1996), ‘Über das Rechts und Links im Bilde’, Zeitschrift für Ästhetik und allgemeine Kunstwissenschaft 41, 5-57.
Gardiner, A. (1964), Egyptian Grammar, 3rd revised edition, Oxford.
Kroeper, K. (1996), ‘Minshat Abu Omar – Burials with palettes,’ στο J.Spencer (επιμ.), Aspects of Early Egypt, London, 70-92.
Κουσούλης, Π. (2010), Αιγυπτιακή Αρχαιολογία: Αρχιτεκτονική, Τέχνη, Κοινωνία. Τόμος 1: Απαρχές έως το τέλος του Νέου Βασιλείου, Αθήνα: εκδ. Παπαζήσης (σειρά: Αρχαίοι Πολιτισμοί).
Morenz, L. (2004), Bild-Buchstaben und symbolosche Zeichen, OBO 205, Göttingen.
Morenz, L. (2007), ‘The Early Dynastic Period in Egypt’, στο P.Kousoulis (επιμ.), Studies on the Ancient Egyptian Culture and Foreign Relations, Egyptological Series 1, Univesrsity of the Aegean, Rhodes, 3-31.
Osborn, D.J. & Osbornova, J. (1998), The Mammals of Ancient Egypt, Warminster.
Petrie, W.M.F. (1953), Ceremonial Slate Palettes, BSAE 66A, London.
Weigl, S. (2001), ‘Die Richtung des Bildes’, Zeitschrift für Kunstgeschichte 64, 449-74.

Ανακαλύφθηκε η τελευταία κατοικία της Βασίλισσας Μπεχνού (6η Δυναστεία)

Η βασίλισσα Μπεχνού

(© http://msaqqara.free.fr/campagne2007.htm)

Γάλλοι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν το νεκρικό θάλαμο της βασίλισσα Μπεχνού, συζύγου του Πέπι Α’ ή Πέπι Β΄, Φαραώ της 6ης Δυναστείας. Ο νεκρικός θάλαμος ήρθε στο φως ενώ οι αρχαιολόγοι καθάριζαν την άμμο περιμετρικά της πυραμίδας της βασίλισσας που βρίσκεται στο el-Shawaf στη Νότια πλευρά της Σακκάρα και δυτικά από την πυραμίδα του Πέπι Α΄. Όπως αναφέρει ο επικεφαλής της αποστολής, Δρ. Philippe Collombert, οι έρευνες οδήγησαν στο εσωτερικό του θαλάμου, όπου βρέθηκε η γρανιτένια σαρακοφάγος της βασίλισσας σε καλή κατάσταση με εγχάρακτους τους τίτλους και το όνομά της στην εξωτερική επιφάνεια του μνημείου. Καμιά αναφορά δε γίνεται στην ταυτότητα του συζύγου της και έτσι το μυστήριο παραμένει.

Για περισσότερες πληροφορίες, κάντε κλικ εδώ (επίσημη ιστοσελίδα της Γαλλικής αποστολής στη Σακκάρα, όπου μπορείτε να βρείτε και το χρονικό των προηγούμενων ανασκαφών), εδώ (Independent) και εδώ (www.heritage-key.com).

Πηγές: EEF, Ηeritage-key, Independent

Κολοσσιαία κεφαλή αγάλματος του Αμενχοτέπ Γ΄ ανακαλύφθηκε στο Λούξορ!

© AP Photo/Supreme Council of Antiqquities

Ευρωπαίοι και Αιγύπτιοι αρχαιολόγοι υπό τη διεύθυνση της Αρμένικης καταγωγής Αιγυπτιολόγου Ηourig Sourouzian έφεραν στο φως μια κολοσσιαία κεφαλή αγάλματος του Φαραώ της 18ης Δυναστείας, Αμενχοτέπ Γ΄ (περ. 1390-1353 π.Χ.). Το κεφάλι είναι από κόκκινο γρανίτη και έχει ύψος 2.5 μέτρα. Ανακαλύφθηκε στα χαλάσματα του νεκρικού ναού του Φαραώ στην νότια πλευρά του Λούξορ και συμπληρώνει τα υπόλοιπα κομμάτια του μνημείου (κορμός, τελετουργικό γένι, στήλη) που είχαν βρεθεί από την ίδια αρχαιολόγο μερικά χρόνια πριν. Ο Αμενχοτέπ Γ΄ ήταν παππούς του Τουταγχαμών και έζησε σε μια εποχή που η Αίγυπτος βρισκόταν στο απόγειο της ακμής της και η Αιγυπτιακή γλυπτική διακρινόταν για τις περίτεχνες αναλογίες της και τα έντονα χαρακτηριστικά. Όπως αναφέρει ο Zahi Hawass, Γενικός Γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, "επρόκειται για ένα αριστούργημα της Αιγυπτιακής τέχνης με περίτεχνα χαρακτηριστικά".

Μπορείτε να διαβάσετε τις πρώτες αναφορές για την ανακάλυψη εδώ (Associated Press) και εδώ (France 24.com).

Πηγές: Associated Press.

Τουταγχαμών συνέχεια...

© Kenneth Garett, National Geogrpahic Stock

Η περιβόητη έρευνα (βλ. προηγούμενο post) για τα αίτια του θανάτου του Τουταγχαμών και το μυστήριο που καλύπτει το γενεαλογικό του δέντρο δημοσιεύτηκε στο τεύχος 303 της επετηρίδας της Αμερικάνικου Ιατρικού Συλλόγου (Journal of American Medical Association). Το άρθρο φέρει τον τίτλο Ancestry and Pathology in King Tutankhamun’s Family (μόνο η περίληψη του άρθρου είναι διαθέσιμη online, κάντε κλικ εδώ· πρόσβαση το άρθρο έχουν μόνο οι συνδρομητές) και υπογράφεται από το Zahi Hawass, Γενικό Γραμματέα του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, και μια διεθνή ομάδα επιστημόνων από διάφορα επιστημονικά κέντρα της Ευρώπης και Αμερικής.

Το άρθρο συνοψίζει τα αποτελέσματα της μελέτης που πραγματοποιήθηκε από το 2007 έως το 2009 σε 16 μούμιες, έντεκα από τις οποίες συμπεριλαμβανόμενης αυτής του Τουταγχαμών, ανήκουν στην όψιμη 18η Δυναστεία (1410-1324 π.Χ.), ενώ οι υπόλοιπες πέντε στην πρώιμη 18η Δυναστεία (1550-1479 π.Χ.). Χρησιμοποιώντας πολλές διαφορετικές μεθόδους—μεταξύ των οποίων αναλύσεις DNA—οι ερευνητές κατέληξαν ότι μια ανεπαρκής κυκλοφορία του αίματος στους ιστούς των οστών, η οποία αποδυνάμωνε ή κατέστρεφε μέρος του οστού (στο ένα πόδι έλειπαν φάλαγγες των δαχτύλων ενώ το άλλο είχε αφύσικη κάμψη που φαίνεται να εμπόδιζε το περπάτημα), σε συνδυασμό με την ελονοσία (ο Τουταγχαμών, όπως και τρεις από τις 11 σύγχρονες μεταξύ τους μούμιες έφεραν τα γονίδια STEVOR, AMA1, και MSP1, που συνδέονται με το παράσιτο plasmodium falciparum, το οποίο σχετίζεται με μια μορφή τροπικής ελονοσίας) ήταν το πιθανότερο αίτιο του θανάτου του νεαρού Φαραώ.
Η έρευνα έδειξε, επίσης, ότι πατέρας του νεαρού βασιλιά ήταν ο "αιρετικός" Ακενατών, ενώ ως μητέρα του φέρεται το ταριχευμένο σώμα με τον αριθμό KV35YL, του οποίου το όνομα παραμένει άγνωστο. Επιβεβαιώνεται επίσης, ότι η Τίυ, μητέρα του Ακενατών, ήταν η γιαγιά του Τουταγχαμών.

Παρά το γεγονός ότι η μελέτη είναι μεθοδολογικώς ορθή και προσφέρει μια νέα προσέγγιση στη γενεαλογική και παθολογική έρευνα μιας σημαντικής βασιλικής οικογένειας της 18ης Δυναστείας, τα συμπεράσματά της δε μπορούν εύκολα να αποδειχτούν και προκαλούν αρκετές ενστάσεις. Ειδικοί στο τομέα της παλαιοπαθολογίας σχολιάζουν στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό Nature (κάντε κλικ εδώ) ότι η οστεονέκτωση σε δύο μετατάρσια οστά και άλλες παραμορφώσεις του ποδιού θα μπορούσαν να οφείλονται στη διαδικασία ταρίχευσης. Επιπλέον, η ανίχνευση DNA του παράσιτου της ελονοσίας δεν αποκλείει το ενδεχόμενο ο Τουταγχαμών να είχε νοσήσει σε νεαρή ηλικία και να είχε αναρρώσει χωρίς προβλήματα (η απουσία εσωτερικών οργάνων από τις μούμιες καθιστά αδύνατη τη διάγνωση). Η παρουσία μπαστουνιών στον τάφο του Τουταγχαμών δεν μπορεί να θεωρηθεί απόδειξη ότι είχε πρόβλημα στη βάδιση, δεδομένου ότι τα μπαστούνια ήταν στην αρχαία Αίγυπτο σύμβολο εξουσίας. Επιπλέον, όπως σημειώνεται από την Emily Teeter (Πανεπιστήμιο του Σικάγο), στις αρχικές φωτογραφίες της μούμιας του Τουταγχαμών το 1925 δε φαίνεται να υπάρχει κάτι που να υποδηλώνει προβληματικό κάτω άκρο. Στην τελευταία αυτή ένσταση, εντούτοις, θα μπορούσε κάποιος να αντιπαραβάλλει το ανάγλυφο "Spaziergang im Garten", που δείχνει τον Τουταγχαμών να στηρίζεται σε ‘μπαστούνι’ (κάντε κλικ εδώ).

Σχετικά με το γενεαλογικό δέντρο του Τουταγχαμών, στο άρθρο αναφέρεται ότι ο νεαρός βασιλιάς μοιράζεται κοινό τύπο αίματος και άλλα γενετικά χαρακτηριστικά με την αινιγματική μούμια του τάφου KV55, η οποία είχε στο παρελθόν ταυτιστεί με τον Ακενατών. Υπάρχουν, ωστόσο, αρκετές επιφυλάξεις για αυτήν την ταύτιση. Γενετική σχέση υπάρχει επίσης ανάμεσα στον Τουταγχαμών και την υποτιθέμενη μούμια του φαραώ Αμενχοτέπ Γ΄, ενώ δεν εμφανίζεται οποιαδήποτε σύνδεση με τα υπόλοιπα σώματα που εξετάστηκαν.

Πηγές:

JAMA, EEF, Nature, Dr. Zahi Hawass site, National Geographic

Σχετικές συνδέσεις:

http://jama.ama-assn.org/cgi/content/abstract/244/2/160 (JAMA, περίληψη άρθρου)

http://drhawass.com/blog/press-release-discovery-family-secrets-king-tutankhamun (επίσημο report από το Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου)

http://aawsat.com/english/news.asp?section=7&id=19943 (Dr. Hawass' comments)
http://www.nature.com/news/2010/100216/full/news.2010.75.html (Nature)
http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8516425.stm (BBC)
http://blog.newsweek.com/blogs/thehumancondition/archive/2010/02/16/begley-king-tut-s-dna-reveals-a-more-manly-pharaoh.aspx (Newsweek)
http://www.nytimes.com/2010/02/17/science/17tut.html (NY Times)
http://news.nationalgeographic.com/news/2010/02/100216-king-tut-malaria-bones-inbred-tutankhamun/ (National Geographic)

http://www.mdr.de/mediathek/suche/7098458.html (συνέντευξη με τον Αιγυπτιολόγο Dietrich Wildung, πρώην Διευθυντή του Αιγυπτιακού Μουσείου στο Βερολίνο.
http://www.dradio.de/dlf/sendungen/forschak/1127646/ (συνέντευξη με τον Αιγυπτιολόγο Christian Loeben, Διευθυντή της Αιγυπτιακή Συλλογής του August-Kestner Μουσείου στο Ανόβερο)

Προς αναζήτηση της καταγωγής του Τουταγχαμών!

Σύμφωνα με χθεσινή ανακοίνωση του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, ο Zahi Hawass θα αποκαλύψει σε συνέντευξη τύπου στις 17 Φεβρουαρίου τα αποτελέσματα της εξέτασης δειγμάτων DNA που συλλέχθησαν τον Αύγουστο του 2008 από το λείψανο του Τουταγχαμών και δύο ταριχευμένα θηλυκά έμβρυα που είχαν βρεθεί στον τάφο του το 1922. Τα αποτελέσματα θα συγκριθούν με εκείνα από την εξέταση του φερόμενου ως παππού του Τουταγχαμών, Αμενχοτέπ Γ΄, με σκοπό να αποδειχθεί η μεταξύ τους σχέση. Αξίζει να επισημανθεί, ότι ο Zahi Hawass αρνιόταν πεισματικά μέχρι πρόσφατα οι εξετάσεις να γίνουν από ξένους επιστήμονες. Για το λόγο αυτό, δημιουργήθηκε υπερσύγχρονο DNA εργαστήριο στο Αιγυπτιακό Μουσείο, το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το Discovery Channel.

Για περισσοτέρες πληροφορίες, κάντε κλικ εδώ.

Πηγές: Associated Press/Washington Post

Νέοι τάφοι εργατών ήρθαν στο φως στη νεκρόπολη των μεγάλων πυραμίδων!

Μέρος του οροπεδίου της Γκίζα με τη μεγάλη πυραμίδα στο βάθος

(Associated Press/Dr. Zahi Hawass site)

Τάφους εργατών οι οποίοι συμμετείχαν στην κατασκευή της πυραμίδας του Χέοπα (περ. 2609-2584 π.Χ.) και του Χεφρήνου (περ. 2776-2551 π.Χ.) ανακάλυψαν Αιγύπτιοι αρχαιολόγοι από το Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, ανακοίνωσε σήμερα ο υπουργός Πολιτισμού της Αιγύπτου, Φαρούκ Χόσνι. Η αρχαιολογική ομάδα με επικεφαλής το Γενικό Γραμματέα του Ανώτατου Συμβουλίου, Ζαχί Χαουάς, «ανακάλυψε μία νέα ομάδα τάφων που χρονολογούνται από την τέταρτη δυναστεία. Ανήκουν στους εργάτες που κατασκεύασαν τη μεγάλη πυραμίδα» δήλωσε ο Αιγύπτιος υπουργός.

Αναμεσά τους ξεχωρίζει ο τάφος του Ίντυ. Επρόκειται για ένα κυβωτιόσχημο μνημείο από ωμόπλινθους με επικάλυψη κονιάματος. Περιελάμβανε ταφικούς λάκους με κόγχες κα επικάλυψη από ασβεστόλιθο, ενώ έφερε θολωτή οροφή, η οποία κατά τον διεθυντή της ανασκαφής, Dr. Adel Okasha, συμβολίζει τον πρωταρχικό λόφο της δημιουργίας σύμφωνα με τη θεολογία της Μέμφιδος. Η αρχιτεκτονική του τάφου βοηθάει στη χρονολόγησή του στις αρχές της 4ης Δυναστείας, αφού ακολουθεί την παράδοση των ανάλογων μνημείων κοντά στην πυραμίδα του Φαραώ Σνεφρού (3η Δυναστεία), πατέρα του Χέοπα, στο Ντασούρ.

Σύμφωνα με τον κ. Χαουάς, η ανακάλυψη είναι πολύ σημαντική αφού «έρχεται σε αντίθεση με όλα όσα έχουν ειπωθεί σχετικά με την κατασκευή των πυραμίδων από εργάτες δούλους. Αν ήταν σκλάβοι, δεν θα μπορούσαν να έχουν κατασκευάσει τους τάφους τους σε αυτόν τον τομέα» πρόσθεσε ο Ζαχί Χαουάς.

Για περισσότερες πληροφορίες κάντε κλικ εδώ (Associated Press) και εδώ (επίσημο site του Dr. Zahi Hawass).

Πηγές: Associated Press/Zahi Hawass official site/EEF

Ο τάφος του Τουταγχαμών ανακαινίζεται!

Για 3000 χρόνια, το ταριχευμένο λείψανο του Τουταγχαμών απολάμβανε το απόλυτο σκοτάδι αναπαυόμενη στην Κοιλάδα των Βασιλέων στις δυτικές Θήβες. Μέχρι που το 1922 ο Χάουαρντ Κάρτερ αποκάλυψε τον πιο λαμπρό ασύλητο τάφο της αρχαίας Αιγύπτου και κατέστρεψε για πάντα την ηρεμία του νεαρού Φαραώ. Μόνο που μαζί με τα εκτυφλωτικά φώτα της δημοσιότητας έφερε μαζί του και εκατομμύρια τουρίστες, η παρουσία των οποίων προκαλεί μεγάλες ζημιές στις τοιχογραφίες και τη σαρκοφάγο του Τουταγχαμών. Καφέ λεκέδες, πιθανόν από μούχλα, έχουν κάνει την εμφάνισή τους στις τοιχογραφίες, οι οποίες σε μερικά σημεία μάλιστα ξεφλουδίζουν, όπως και τα κομμάτια από την επικάλυψη της ξύλινης σαρκοφάγου.
Για να προστατεύσει ό,τι έχει απομείνει από τη λάμψη του Νέου Βασιλείου των Φαραώ, η αιγυπτιακή κυβέρνηση κάλεσε τους επιστήμονες του Ινστιτούτου Γκέτι από την Καλιφόρνια. Οι ειδικοί επιστήμονες και αιγυπτιολόγοι έχουν ήδη αρχίσει να μελετούν κάθε σπιθαμή του τάφου, ώστε να βρουν τι ακριβώς είναι οι ξένες ουσίες και από πού προέρχονται. Επίσης, αποστολή τους είναι να εξασφαλίσουν τη μακροζωία ενός από τα διασημότερα μνημεία του κόσμου και να το κάνουν πιο προσιτό στους επισκέπτες. Η όλη διαδικασία θα διαρκέσει τουλάχιστον πέντε χρόνια.
Οι επιστήμονες θα χαρτογραφήσουν κάθε εκατοστό του ταφικού θαλάμου, αποκαλύπτοντας όλα τα υλικά και τις τεχνικές που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή του και τις τοιχογραφίες. “Ο τάφος του βασιλιά Τουταγχαμών έχει πολλά προβλήματα”, λέει η υπεύθυνη του έργου Ζαν Μαρί Τουτόνικο. “Το πρώτο είναι το ξεφλούδισμα του χρώματος σε πολλά σημεία. Το άλλο είναι οι καφέ λεκέδες στους τοίχους. Υπήρχαν και όταν ανακαλύφθηκαν το 1922, αλλά πιστεύεται ότι έχουν αυξηθεί από τότε. Κανείς δε γνωρίζει τι ακριβώς είναι και από που προέρχονται. Είναι βακτήρια, είναι μούχλα; Είναι ζωντανοί οργανισμοί; Κάνουν ζημιά; Πρέπει να το μάθουμε”. Αφού βρουν τι περιέχει ο τάφος, οι επιστήμονες μπορούν να προχωρήσουν στο επόμενο στάδιο, αυτό της διατήρησής του.
Μεγάλη ζημιά προκαλούν οι τουρίστες. Έξι εκατομμύρια άνθρωποι επισκέπτονται κάθε χρόνο την Κοιλάδα των Βασιλέων. Οι περισσότεροι εισέρχονται στον τάφο του Τουταγχαμών, σε συνθήκες πολυκοσμίας, αφόρητης ζέστης και ανύπαρκτου εξαερισμού. “Το πλήθος επηρεάζει την υγρασία στο εσωτερικό του τάφου”, εξηγεί ο Σιν Μαεκάουα, μέλος της επιστημονικής ομάδας. “Είναι πολύ μικρό μέρος, περίπου 100 τετραγωνικά, και κάθε άτομο παράγει 100 ml υδρατμών σε μια ώρα, ενώ παράλληλα παράγει θερμότητα ίση με μια λάμπα 100 watt. Παρακολουθούμε τα επίπεδα της υγρασίας στο εσωτερικό και κυμαίνονται από 20% έως 70%. Παλιότερα, έφταναν το 90%. Όσο μεγαλύτερο το ποσοστό, τόσο ευκολότερα αναπτύσσονται μύκητες”.
Ένα άλλο σοβαρότερο πρόβλημα είναι η σκόνη. “Ο χώρος δε μπορεί να καθαρίσει με ηλεκτρική σκούπα γιατί θα προκληθούν ζημιές και έτσι δεν έχει ποτέ καθαριστεί σωστά. Οι επισκέπτες φέρνουν μαζί τους πολύ σκόνη από το δέρμα, τα μαλλιά, τα υφάσματα και πρέπει να βρούμε μία λύση”.
Οι ειδικοί, κατά την πρώτη επίσκεψή τους στον τάφο τον περασμένο μήνα, χρησιμοποίησαν ακτινολογικά μηχανήματα και συστήματα φωτισμού τελευταίας τεχνολογίας για να αναλύσουν τις ουσίες που βρίσκονται στις τοιχογραφίες ώστε να μπορέσουν να τις καθαρίσουν και να τις διατηρήσουν. Είναι μια διαδικασία που απαιτεί απόλυτη προσοχή στη λεπτομέρεια και γίνεται σε πολύ δύσκολες συνθήκες. Η ανάλυση ενός μικρού μόνο μέρους του τοίχου απαιτεί ώρες.
Το δεύτερο μέρος του έργου αφορά τη μετατροπή του τάφου σε ένα μνημείο πιο φιλικό και προσιτό στους επισκέπτες. Οι αρχές έχουν μεταφέρει όλους τους αμύθητους θησαυρούς του στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Καΐρου, καθώς και τμήματα της σαρκοφάγου. Η μούμια του Τουταγχαμών μεταφέρθηκε στο εργαστήριο το 2005, όπου εξετάστηκε λεπτομερώς από Αμερικανούς επιστήμονες για να διαπιστωθεί η αιτία θανάτου του 18χρονου Φαραώ, αλλά αργότερα επέστρεψε στην τελευταία της κατοικία, όπου εκτίθεται σε κοινή θέα. Ο ταφικός θάλαμος πάσχει από κακή ποιότητα αέρα, ανεπαρκή φωτισμό και τη ζέστη της ερήμου. Πολλοί τουρίστες που δεν έχουν προετοιμαστεί σωστά για την επίσκεψη, απογοητεύονται από το θέαμα.
Το 2011, οι ειδικοί του Ινστιτούτου Γκέτι θα επιχειρήσουν να μετατρέψουν τον τάφο σε ένα μνημείο στο στυλ δυτικών μουσείων. “Μπορούμε να βελτιώσουμε την εμπειρία του επισκέπτη. Θα φτιάξουμε τον φωτισμό, θα βάλουμε κιγκλίδωμα στη σκάλα και θα αλλάξουμε την παρουσίαση του χώρου. Επίσης χρειάζεται εξαερισμό”, αναφέρει χαρακτηριστικά η επικεφαλής του έργου.

Πηγές: TA NEA/THE INDEPEDENT (Guy Adams, 7/12/2009)

Τάφος της Κλεοπάτρας & του Μάρκου Αντωνίου: πηγές vs. μυθεύματα

O θάνατος της Κλεοπάτρας (Guido Cagnacci, 1658)

Στις 22 Απριλίου ο Γενικός Γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, Δρ. Zahi Hawass, ανακοίνωσε ότι ενδέχεται να βρίσκετε πολύ κοντά στην ανακάλυψη του τάφου της Κλεοπάτρας και του Μάρκου Αντωνίου στην ακρόπολη του Taposiris Magna, μία ιερή περιοχή 50 περίπου χιλιόμετρα δυτικά της Αλεξάνδρειας (βλ. προηγούμενο post). Σύμφωνα με τους κλασικούς συγγραφείς, η περιοχή θεωρείτο ότι ήταν η αιώνια κατοικία του θεού Όσιρι και της Ίσιδας (Plutarch, Iside et Osiride, §21), όπου λάμβαναν χώρα πολύ σημαντικές θρησκευτικές εορτές (Strabo, Geographica XVII, §1/7). Στο χώρο δεσπόζει ακόμα ο πυλώνας και ένα σημαντικό κομμάτι του ναού της Ίσιδας που ανεγέρθηκε από τον Πτολεμαίο ΙΙ Φιλάδελφο μεταξύ των ετών 282-246 π.Χ. και λειτούργησε έως τον 3ο αι. μ.Χ. περίπου, προτού μετατραπεί σε οχυρό κατά τη διάρκεια της Ρωμαϊκής κατάκτησης και, εν συνεχεία, σε Κοπτικό μοναστήρι της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Αλεξάνδρειας (4ος-5ος αι. μ.Χ.) (Voros 2001, 2004). Σύμφωνα με τον Πλούταρχο (Βίοι Παράλληλοι: Βίος του Μάρκου Αντωνίου), όταν ο στρατός της Κλεοπάτρας και του Μάρκου Αντώνιου ηττήθηκε στη ναυμαχία του Ακτίου από τον Οκταβιανό Αύγουστο το 31 π.Χ., οι δύο εραστές αυτοκτόνησαν και ο Οκταβιανός επέτρεψε να ταφούν μαζί, όμως η τοποθεσία τη ταφής παρέμεινε μυστική.
Αλλά ας πιάσουμε τα πράγματα τρία χρόνια νωρίτερα, το 34 π.Χ. Την χρονιά αυτή τοποθετούν οι ιστορικοί την αρχή του τέλους για την Κλεοπάτρα και την Ελληνιστική Αίγυπτο, όταν ο Μάρκος Αντώνιος αναγόρευσε την Κλεοπάτρα, σε μία μεγαλειώδη τελετή που έλαβε χώρα στην Αλεξάνδρεια, «Βασίλισσα Βασιλιάδων» και ανακήρυξε το γιο της, Καισαρίωνα (Πτολεμαίος ΙΕ΄) συμβασιλέα της. Χάρισε, επίσης, βασίλεια και στα παιδιά που είχε στο μεταξύ αποκτήσει από την Κλεοπάτρα: στον Αλέξανδρο Ήλιο την Αρμενία, τη Μηδεία και τις χώρες ανατολικά του Ευφράτη, στην Κλεοπάτρα Σελήνη την Κυρηναϊκή και στον Πτολεμαίο ΙΣΤ΄ Φιλάδελφο τις Συρία, Φοινίκη, Κιλικία και Μικρά Ασία. Στην ίδια τελετή η Κλεοπάτρα και ο Μάρκος Αντώνιος θεοποιήθηκαν, σύμφωνα με τις Αιγυπτιακές συνήθειες, και λατρεύονταν από το λαό εκείνη ως Σελήνη–Ίσιδα και εκείνος ως Ώρος–Διόνυσος (Plutarch, Antony, §54· Pelling 1988, 249-51· Hölbl 2001, 244-5).
Η στρατιωτική αποτυχία του Μάρκου Αντωνίου κατά των Πάρθων, το 36 π.Χ., και οι σχέσεις του με την Κλεοπάτρα προκάλεσαν σφοδρότατες αντιδράσεις εναντίον του στη Ρώμη, κλίμα το οποίο εκμεταλλεύτηκε ο Οκταβιανός. Έτσι το 32 π.Χ., η Ρωμαϊκή Σύγκλητος κήρυξε τον πόλεμο κατά της Κλεοπάτρας Ζ΄. η οριστική σύγκρουση των αντιπάλων διεξήχθη στις 2 Σεπτεμβρίου του 31 π.Χ. στη θαλάσσια περιοχή έξω από το Άκτιο (Plutarh, Antony, §65-68· Chamoux 1989, 332-49). Ο Αντώνιος νικήθηκε και με δυσκολία κατόρθωσε να ενωθεί με τα πλοία της Κλεοπάτρας και μαζί να διαφύγουν στη Λιβύη και από εκεί στην Αίγυπτο. Η Κλεοπάτρα, αναμένοντας τη Ρωμαϊκή επίθεση, φρόντισε να της κτίσουν το ταφικό μνημείο της, όπου και ασφάλισε τους βασιλικούς θησαυρούς. Αναφέρει χαρακτηριστικά ο Πλούταρχος (μπορείτε να βρείτε τα παρακάτω χωρία μεταφρασμένα στην Αγγλική εδώ):

«74. Ἔσχεν οὖν ἀναβολὴν ὁ πόλεμος τότε· τοῦ δὲ χειμῶνος παρελθόντος αὖθις ἐπῄει διὰ Συρίας, οἱ δὲ στρατηγοὶ διὰ Λιβύης. ἁλόντος δὲ Πηλουσίου, λόγος ἦν ἐνδοῦναι Σέλευκον οὐκ ἀκούσης τῆς Κλεοπάτρας. [2] ἡ δ' ἐκείνου μὲν γυναῖκα καὶ παῖδας Ἀντωνίῳ κτεῖναι παρεῖχεν, αὐτὴ δὲ θήκας ἔχουσα καὶ μνήματα κατεσκευασμένα περιττῶς εἴς τε κάλλος καὶ ὕψος, ἃ προσῳκοδόμησε τῷ ναῷ τῆς Ἴσιδος, ἐνταῦθα τῶν βασιλικῶν συνεφόρει τὰ πλείστης ἄξια σπουδῆς, χρυσὸν ἄργυρον [3] σμάραγδον μαργαρίτην ἔβενον ἐλέφαντα κινάμωμον».

Η εισβολή του Οκταβιανού Αυγούστου στην Αλεξάνδρεια την 1η Αυγούστου του 30 π.Χ. σηματοδότησε το τέλος του Πτολεμαϊκού βασιλείου. Ο Μάρκος Αντώνιος, θεωρώντας αρχικά ότι η Κλεοπάτρα είχε πεθάνει, επιχείρησε να αυτοκτονήσει. Όταν, όμως, έμαθε ότι η Κλεοπάτρα ήταν ακόμα ζωντανή, θέλησε να πεθάνει στην αγκαλιά της:

«76. Ἅμα δ' ἡμέρᾳ τὸν πεζὸν αὐτὸς ἐπὶ τῶν πρὸ τῆς πόλεως λόφων ἱδρύσας, ἐθεᾶτο τὰς ναῦς ἀνηγμένας καὶ ταῖς τῶν πολεμίων προσφερομένας, καὶ περιμένων ἔργον [2] τι παρ' ἐκείνων ἰδεῖν ἡσύχαζεν. οἱ δ' ὡς ἐγγὺς ἐγένοντο, ταῖς κώπαις ἠσπάσαντο τοὺς Καίσαρος, ἐκείνων τ' ἀντασπασαμένων μετεβάλοντο, καὶ πάσαις ἅμα ταῖς ναυσὶν ὁ στόλος εἷς γενόμενος ἐπέπλει πρὸς τὴν πόλιν ἀντίπρῳρος. [3] τοῦτ' Ἀντώνιος ἰδὼν ἀπελείφθη μὲν εὐθὺς ὑπὸ τῶν ἱππέων μεταβαλομένων, ἡττηθεὶς δὲ τοῖς πεζοῖς ἀνεχώρησεν εἰς τὴν πόλιν, ὑπὸ Κλεοπάτρας προδεδόσθαι βοῶν [4] οἷς δι' ἐκείνην ἐπολέμησεν. ἡ δὲ τὴν ὀργὴν αὐτοῦ φοβηθεῖσα καὶ τὴν ἀπόνοιαν, εἰς τὸν τάφον κατέφυγε καὶ τοὺς καταρράκτας ἀφῆκε κλείθροις καὶ μοχλοῖς καρτεροὺς ὄντας· πρὸς δ' Ἀντώνιον ἔπεμψε τοὺς ἀπαγγελοῦντας [5] ὅτι τέθνηκε. πιστεύσας δ' ἐκεῖνος καὶ εἰπὼν πρὸς αὑτόν "τί ἔτι μέλλεις Ἀντώνιε; τὴν μόνην ἡ τύχη καὶ λοιπὴν ἀφῄρηκε τοῦ φιλοψυχεῖν πρόφασιν", εἰσῆλθεν εἰς τὸ [6] δωμάτιον· καὶ τὸν θώρακα παραλύων καὶ διαστέλλων, "ὦ Κλεοπάτρα" εἶπεν "οὐκ ἄχθομαί σου στερόμενος, αὐτίκα γὰρ εἰς ταὐτὸν ἀφίξομαι, ἀλλ' ὅτι γυναικὸς ὁ τηλικοῦτος αὐτοκράτωρ εὐψυχίᾳ πεφώραμαι λειπόμενος." [7] ἦν δέ τις οἰκέτης αὐτῷ πιστὸς Ἔρως ὄνομα. τοῦτον ἐκ πολλοῦ παρακεκληκὼς εἰ δεήσειεν ἀνελεῖν αὐτόν, ἀπῄτει [8] τὴν ὑπόσχεσιν. ὁ δὲ σπασάμενος τὸ ξίφος, ἀνέσχε μὲν ὡς παίσων ἐκεῖνον, ἀποστρέψαντος δὲ τὸ πρόσωπον, [9] ἑαυτὸν ἀπέκτεινε. πεσόντος δ' αὐτοῦ πρὸς τοὺς πόδας, ὁ Ἀντώνιος "εὖγε" εἶπεν "ὦ Ἔρως, ὅτι μὴ δυνηθεὶς αὐτὸς ἐμὲ ποιεῖν ὃ δεῖ διδάσκεις". καὶ παίσας διὰ τῆς κοιλίας [10] ἑαυτὸν ἀφῆκεν εἰς τὸ κλινίδιον. ἦν δ' οὐκ εὐθυθάνατος ἡ πληγή. διὸ καὶ τῆς φορᾶς τοῦ αἵματος ἐπεὶ κατεκλίθη παυσαμένης, ἀναλαβὼν ἐδεῖτο τῶν παρόντων ἐπισφάττειν [11] αὐτόν. οἱ δ' ἔφευγον ἐκ τοῦ δωματίου βοῶντος καὶ σφαδάζοντος, ἄχρι οὗ παρὰ Κλεοπάτρας ἧκε Διομήδης ὁ γραμματεύς, κομίζειν αὐτὸν ὡς ἐκείνην εἰς τὸν τάφον κελευσθείς.
77. Γνοὺς οὖν ὅτι ζῇ, προθύμως ἐκέλευσεν ἄρασθαι τοῖς ὑπηρέταις τὸ σῶμα, καὶ διὰ χειρῶν προσεκομίσθη [2] ταῖς θύραις τοῦ οἰκήματος. ἡ δὲ Κλεοπάτρα τὰς μὲν θύρας οὐκ ἀνέῳξεν, ἐκ δὲ θυρίδων τινῶν φανεῖσα σειρὰς καὶ καλώδια καθίει, καὶ τούτοις ἐναψάντων τὸν Ἀντώνιον ἀνεῖλκεν αὐτὴ καὶ δύο γυναῖκες, ἃς μόνας [3] ἐδέξατο μεθ' αὑτῆς εἰς τὸν τάφον. οὐδὲν ἐκείνου λέγουσιν οἰκτρότερον γενέσθαι οἱ παραγενόμενοι θέαμα. πεφυρμένος γὰρ αἵματι καὶ δυσθανατῶν εἵλκετο, τὰς [4] χεῖρας ὀρέγων εἰς ἐκείνην καὶ παραιωρούμενος. οὐ γὰρ ἦν γυναικὶ ῥᾴδιον τὸ ἔργον, ἀλλὰ μόλις ἡ Κλεοπάτρα ταῖν χεροῖν ἐμπεφυκυῖα καὶ κατατεινομένη τῷ προσώπῳ τὸν δεσμὸν ἀνελάμβανεν, ἐπικελευομένων τῶν κάτωθεν αὐτῇ [5] καὶ συναγωνιώντων. δεξαμένη δ' αὐτὸν οὕτως καὶ κατακλίνασα, περιερρήξατό τε τοὺς πέπλους ἐπ' αὐτῷ, καὶ τὰ στέρνα τυπτομένη καὶ σπαράττουσα ταῖς χερσί, καὶ τῷ προσώπῳ τοῦ αἵματος ἀναματτομένη, δεσπότην ἐκάλει καὶ ἄνδρα καὶ αὐτοκράτορα· καὶ μικροῦ δεῖν ἐπιλέληστο [6] τῶν αὑτῆς κακῶν οἴκτῳ τῶν ἐκείνου. καταπαύσας δὲ τὸν θρῆνον αὐτῆς Ἀντώνιος ᾔτησε πιεῖν οἶνον, εἴτε [7] διψῶν εἴτε συντομώτερον ἐλπίζων ἀπολυθήσεσθαι. πιὼν δὲ παρῄνεσεν αὐτῇ, τὰ μὲν ἑαυτῆς ἂν ᾖ μὴ μετ' αἰσχύνης σωτήρια τίθεσθαι, μάλιστα τῶν Καίσαρος ἑταίρων Προκληίῳ πιστεύουσαν, αὐτὸν δὲ μὴ θρηνεῖν ἐπὶ ταῖς ὑστάταις μεταβολαῖς, ἀλλὰ μακαρίζειν ὧν ἔτυχε καλῶν, ἐπιφανέστατος ἀνθρώπων γενόμενος καὶ πλεῖστον ἰσχύσας, καὶ νῦν οὐκ ἀγεννῶς Ῥωμαῖος ὑπὸ Ῥωμαίου κρατηθείς».

Σύμφωνα, επομένως, με την εξιστόρηση του Πλουτάρχου το μαυσωλείο της Κλεοπάτρας ήταν υπέργειο, μεγαλοπρεπές, ανεγερμένο κοντά σε ναό της Ίσιδας στην Αλεξάνδρεια, και όχι κάποιο υπόγειο νεκρικό μνημείο, όπως αυτό που έχει ανιχνευτεί στο υπέδαφος της ακρόπολης. Αναφέρει δε χαρακτηριστικά, ότι το νεκρό σώμα του Μάρκου Αντωνίου «ανυψώθηκε» (§77/3) για να ταφεί με βασιλικές τιμές στο Μαυσωλείο. Μετά το θάνατο του Αντωνίου, η Κλεοπάτρα προσπάθησε πολλάκις να αυτοκτονήσει, χωρίς ωστόσο επιτυχία όντας υπό τη στενή παρακολούθηση του Οκταβιανού, ο οποίος την ήθελε ζωντανή ως το μεγαλοπρεπέστερο λάφυρο του θριάμβου του (§82). Ωστόσο, στις 12 Αυγούστου του 30 π.Χ. κατάφερε να ξεγελάσει τον Οκταβιανό και να αυτοκτονήσει από το δάγκωμα ενός φιδιού:

«85. Τοιαῦτ' ὀλοφυραμένη καὶ στέψασα καὶ κατασπασαμένη τὴν σορόν, ἐκέλευσεν αὑτῇ λουτρὸν γενέσθαι. λουσαμένη δὲ καὶ κατακλιθεῖσα, λαμπρὸν ἄριστον ἠρίστα. [2] καί τις ἧκεν ἀπ' ἀγροῦ κίστην τινὰ κομίζων· τῶν δὲ φυλάκων ὅ τι φέροι πυνθανομένων, ἀνοίξας καὶ ἀφελὼν τὰ [3] θρῖα σύκων ἐπίπλεων τὸ ἀγγεῖον ἔδειξε. θαυμασάντων δὲ τὸ κάλλος καὶ τὸ μέγεθος, μειδιάσας παρεκάλει λαβεῖν· [4] οἱ δὲ πιστεύσαντες ἐκέλευον εἰσενεγκεῖν. μετὰ δὲ τὸ ἄριστον ἡ Κλεοπάτρα δέλτον ἔχουσα γεγραμμένην καὶ κατασεσημασμένην ἀπέστειλε πρὸς Καίσαρα, καὶ τοὺς ἄλλους ἐκποδὼν ποιησαμένη πλὴν τῶν δυεῖν ἐκείνων [5] γυναικῶν, τὰς θύρας ἔκλεισε. Καῖσαρ δὲ λύσας τὴν δέλτον, ὡς ἐνέτυχε λιταῖς καὶ ὀλοφυρμοῖς δεομένης αὐτὴν σὺν Ἀντωνίῳ θάψαι, ταχὺ συνῆκε τὸ πεπραγμένον. καὶ πρῶτον μὲν αὐτὸς ὥρμησε βοηθεῖν, ἔπειτα τοὺς σκεψομένους κατὰ τάχος ἔπεμψεν. ἐγεγόνει δ' ὀξὺ τὸ πάθος. [6] δρόμῳ γὰρ ἐλθόντες, καὶ τοὺς μὲν φυλάττοντας οὐδὲν ᾐσθημένους καταλαβόντες, τὰς δὲ θύρας ἀνοίξαντες, εὗρον αὐτὴν τεθνηκυῖαν ἐν χρυσῇ κατακειμένην κλίνῃ [7] κεκοσμημένην βασιλικῶς. τῶν δὲ γυναικῶν ἡ μὲν Εἰρὰς λεγομένη πρὸς τοῖς ποσὶν ἀπέθνῃσκεν, ἡ δὲ Χάρμιον ἤδη σφαλλομένη καὶ καρηβαροῦσα κατεκόσμει τὸ διάδημα τὸ περὶ τὴν κεφαλὴν αὐτῆς. εἰπόντος δέ τινος ὀργῇ· [8] "καλὰ ταῦτα Χάρμιον;" "κάλλιστα μὲν οὖν" ἔφη "καὶ πρέποντα τῇ τοσούτων ἀπογόνῳ βασιλέων." πλέον δ' οὐδὲν εἶπεν, ἀλλ' αὐτοῦ παρὰ τὴν κλίνην ἔπεσε».

Τα μέχρι τώρα ευρήματα της αρχαιολογικής έρευνας στην περιοχή Taposiris Magna δεν αποδεικνύουν κάτι το σημαντικό, παρά τα αντιθέτως λεγόμενα. Η κεφαλή του ειδωλίου, το οποίο εικάζεται ότι αναπαριστά την Κλεοπάτρα, μπορεί κάλλιστα να αναπαριστά την Αφροδίτη, η λατρεία της οποίας ήταν αρκετά διαδεδομένη στην περιοχή, λόγω της συγκριτικής ταύτισής της με την Ίσιδα κατά την Ελληνορωμαϊκή περίοδο (Witt 1977). Για το αρκετά σύνθετο θέμα της τεχνοτροπίας των βασιλικών αγαλμάτων της Πτολεμαϊκής περιόδου και της αναπαράστασης των Πτολεμαίων βασιλιάδων, βλ. Stanwick 2002. Παρομοίως, η μεταλλική νεκρική μάσκα, η οποία αν και αποσπασματική θεωρείται ότι αναπαριστά το πρόσωπο του Μάρκου Αντωνίου, ήταν ένα αρκετά διαδεδομένο ταφικό κτέρισμα στις ταφές της Πτολεμαϊκής Περιόδου (Riggs 2005)—όπως άλλωστε και καθ’ όλη τη μακραίωνη νεκρική παράδοση των Αιγυπτίων—και η όποια ταύτισή της με τον συγκεκριμένο πρόσωπο είναι αυθαίρετη και επισφαλής. Επιπλέον, η ανακάλυψη των 22 νομισμάτων—τα οποία είχαν ανακαλυφθεί από το 2006, αλλά επιστρατεύτηκαν στην παρούσα φάση για να λειτουργήσουν ως επιχείρημα για την αυθαίρετη ταύτιση της κεφαλής του ειδωλίου και της μεταλλικής μάσκας με την Κλεοπάτρα και τον Μάρκο Αντώνιο αντίστοιχα—δε θα πρέπει σε καμία περίπτωση να εκληφθούν ως απόδειξη πιθανής ταφής των δύο εραστών στο συγκεκριμένο μέρος.
Τέλος, το επιχείρημα της ύπαρξης ταφών αξιωματούχων γύρω από το ναό—κατά τα πρότυπα της Φαραωνικής παράδοσης, που ήθελε τα ιερά θρησκευτικά κέντρα και οι βασιλικοί μεταθανάτιοι οίκοι να περιβάλλονται από ιδιωτικά νεκρικά μνημεία ανώτερων λειτουργών της μοναρχίας και του ιερατείου—δε μπορεί να λειτουργήσει κατά αυτόν τον τρόπο στην περίπτωση των 40 και πλέον ιδιωτικών τάφων που έχουν ανακαλυφθεί στην ακρόπολη: πόσοι άραγε από τους ανώτερους αξιωματούχους στην υπηρεσία της Ρωμαϊκής αυλής επιθυμούσαν να ταφούν δίπλα σε μία fatale monstrum και tristissimum periculum, όπως η προπαγάνδα του Οκταβιανού χαρακτήριζε την Κλεοπάτρα (Geraci 1983, 47-81);

Αναφορές:
Chamoux, F. (1989), Marcus Antonius, der letzte Herrscher des griechischen Ostens, Gernsbach.
Geraci, G. (1983), Genesi della provincia romana d’Egitto, Bologna.
Hölbl, G. (2001), A History of the Ptolemaic Empire, London.
Pelling, C.B.R. (1988), Plutarch. Life of Antony, Cambridge.

Riggs, Ch. (2005), The Beautiful Burial in Roman Egypt: Art, Identity and Funerary Religion, Oxford/New York.
Stanwick, P.E. (2002), Portraits of the Ptolemies: Greek Κings as Egyptian Pharaohs, University of Texas Press.
Vörös, G. (2001), Taposiris Magna. Port of Isis: Hungarian Excavations at Alexandria (1998-2001), Budapest.
Vörös, G. (2004), Taposiris Magna: a Temple, Fortress, and Monastery of Egypt, Budapest.

Witt, R.E. (1977), Isis in the Ancient World, Baltimore/London.